Dövri sistem dövri qanunu və elementlərin atom quruluşunu əks etdirir. Müasir dövri sistemdə 110-dan çox element vardır. Dövri sistemin 500-dən çox təsvir variantı vardır. Əsasən iki formadan - qısadövrlü və uzundövrlü formadan istifadə olunur. Dövri sistemin qısadövrlü formasında 7 dövr, 10 sıra və 8 qrup vardır.
    Hidrogen atomu və ya qələvi metalla başlayıb, təsirsiz qazla qurtaran və nüvələrinin yükünün artması sırası ilə üfüqi düzülmüş elementlər ardıcıllığına dövr deyilir.
    Birinci üç dövr kiçik dövr, qalanları böyük dövr adlanır. Kiçik dövrlər bir sıradan, böyük dövrlər isə iki - tək və cüt sıradan ibarətdir.
    Dövrün nömrəsi bu dövrdə yerləşən elementlərin atomlarındakı energetik səviyyələrin sayına bərabərdir.
    Dövrlərdə olan elementlərin sayı tək dövrlər üçün 0,5(n+1)2, cüt dövrlər üçün isə 0,5(n+2)2 ifadələri ilə tapılır. Burada n - dövrün nömrəsidir. Beləliklə, 1-ci dövrdə, ikinci və üçüncü dövrlərdə 8, dördüncü və beşinci dövrlərdə 18 element, altıncı və yeddinci dövrlərdə isə 32 element olmalıdır. Lakin yeddinci dövr hələ ki, tamamlanmayıb odur ki, bu dövrdə hələ 32 element yoxdur.
    6-cı dövrdə lantandan, 7-ci dövrdə isə aktiniumdan sonra 14 f-elementi gəlir. Bu elementlər müvafiq olaraq, lantanoidlər və aktinoidlər adlanır. Onlar şərti olaraq, lantanla və aktiniumla bir xanada olub, cədvəlin aşağısında ayrıca olaraq yerləşdirilir.
    Dövri cədvəlin şaquli sütununda yerləşmiş elementlər ardıcıllığına qrup deyilir. Bir qayda olaraq elementin ən yüksək müsbət oksidləşmə dərəcəsi və ən yüksək valentliyi qrupun nömrəsinə uyğun gəlir. Bunun səbəbi bir qrupda yerləşmiş elementlərin atomlarında qrupun nömrəsinə bərabər sayda valent elektronlarının olmasıdır. N, O, F, Au, Cu elementləri bu baxımdan istisnadır.
    Lakin bir qrupda yerləşən elementlərin xassələrində fərq də vardır. Bu səbəbdən hər bir qrup əsas və əlavə yarımqruplara bölünür.
    Həm kiçik, həm də böyük dövrün elementlərindən (s və p- elementləri) ibarət olan yarımqruplara əsas yarımqrup deyilir. Yalnız böyük dövrlərin elementlərindən (d- elementləri) ibarət olan yarımqrupa əlavə yarımqrup deyilir. Əlavə yarımqruplar yalnız metallardan ibarətdir. 8-ci qrupda bir əsas və üç əlavə yarımqrup - dəmir, kobalt, nikel yarımqrupları yerləşir.
    Əsas yarımqrup elementlərinin atomlarında valent elektronlarının hamısı xarici səviyyədə yerləşir.
    Əlavə yarımqrup elementlərinin atomlarında xarici səviyyədə adətən 2 (və ya 1) elektron yerləşir, qalan valent elektronları isə axırdan ikinci səviyyənin - d- yarımsəviyyəsini tamamlayır. (lantanoid və aktinoidlərdə valent elektronları ilə müvafiq olaraq 4f- və 5f- yarımsəviyyələri tamamlanır).
 
 
 
[Əvvəlki səhifə]
wp1300827f.png
wp3ec14c60.png
wp5368f8cb.png